خاروغ که پایتخت استان کوهستانی دور افتاده و خودمختار گورنو-بدخشان است، به عنوان میزبان کنفرانس انتخاب شد زیرا این منطقه از لحاظ زبان، متنوع‌ترین در آسیای میانه است؛ و توسط بسیاری محققانِ درگیر مطالعه‌ی زبان‌های پامیری از جمله دکتر جوُی ادِلمَن و دکتر دادِخدا کَرَم‌شاهِف «موزه‌ی زبان‌ها» نامیده می‌شود.

کنفرانس FEL 2009 ارتباط پیچیده‌ی زبان‌ها و تاریخ در معرض انقراض را بررسی نمود. این مباحث هم شامل این که چگونه تحقیق تاریخی می‌تواند به حفظ و احیای زبان‌های در معرض خطر کمک کند و همچنین این‌ که چگونه مطالعه‌‌ی این زبان‌ها می‌تواند به پرسش‌های تاریخی پاسخ دهد. محققان اغلب پاسخ به توسعه‌ی تاریخی ملل، ارزش‌ها و هنجارهای‌شان، شیوه‌ی زندگی، هنر و فن، سنت‌های مذهبی را در زبان‌های در معرض خطر اقلیت‌ها می‌جویند. این زبان‌ها بخشی حیاتی از تنوع زبانی در سطح جهان را شکل می‌دهند و همزمان به ارزش زندگی اجتماعی و اشاعه‌ی حس هویت می‌افزایند.

اين کنفرانس سه روزه بیش از ۵۰ شرکت‌کننده از هشت کشور شامل استرالیا، دانمارک، هلند، پاکستان، روسیه، تاجیکستان، بریتانیا و آمریکا را در کنار هم جمع نمود. مقالات به چهار زبان شامل تاجیکی، انگلیسی، روسی و دری/فارسی ارائه و چاپ شدند. سخنرانی‌های افتتاحیه توسط آقای شمس‌الدین ارومبِکف قائم مقام ریاست استان خودمختار گورنو-بدخشان، دکتر آقانظر حق‌نظرف از آکادمی علوم تاجیکستان، دکتر شادی‌خان یوسف بِکوف رییس مؤسسه‌ی علوم انسانی و دکتر نظر نظرزاده رییس مؤسسه‌ی زبان‌ها و ادبیات ایراد شد. سخنرانان اهمیتی را که دولت تاجیک به سیاست زبانی تاجیکستان معطوف نموده است شرح دادند و «قانون زبان‌ها» را که حفظ و اشاعه‌ی زبان‌های پامیری و یغنوبی را به عنوان سرمایه‌های فرهنگی تاجیکستان می‌طلبد، خاطرنشان نمودند.

پروفسور نیکلاس اُستلِر دبیر FEL در نطق اصلی خود به تاریخ زبان‌های اروپای غربی و آسیای میانه ارجاع کرد. وی ابراز نمود که اگر زبانی در معرض انقراض قرار بگیرد، سه جنبه‌ی زندگی اجتماعی نیز مورد تهدید واقع می‌شوند: هویت جامعه‌ی گفتاری ممکن است افول نماید و یا حتی برای همیشه نابود گردد؛ زندگی اجتماعی که منحصراً در این زبان جریان دارد محدود می‌شود؛ و سنت‌های محلی نهایتاً از میان خواهند رفت. نکته‌ی سوم موضوعیتی ویژه دارد چرا که این سنت‌ها چه شفاهی و چه مکتوب، «داستان» زبان و جامعه‌ای که به آن زبان تکلم می‌کند را شکل می‌دهند.

آقای حکیم اِلنَظَرُف مدیر برنامه‌ی کنفرانس و هماهنگ‌کننده‌ی مطالعات آسیای میانه‌ی مؤسسه‌ی مطالعات اسماعیلی تأکید نمود که زبان‌های پامیری و یغنوبی بخشی ارزشمند از میراث تاجیک می‌باشند. این زبان‌ها وارثان زبان‌های باستانی‌تری همچون سُغدی هستند که در سراسر آسیای میانه استفاده می‌شدند و زبان‌ محاوره‌ی تمدن‌های بسیاری در امتداد جاده‌ی ابریشم بودند. آقای النظرف خاطرنشان نمود که این کنفرانس مشارکت فراگیرتری از جانب بازیگران ذی‌نفع مختلف در حراست از زبان‌های در معرض انقراض مزبور از جمله با استفاده از آنان در اهداف آموزشی مانند آموزش زبان‌آموزان به زبان مادریشان در مقطع ابتدایی بوجود خواهد آورد.

در حال حاضر پروژه‌های تحقیقی در مؤسسه‌ی علوم انسانی در خاروغ و مؤسسه‌ی زبان‌ها و ادبیات در دوشنبه در جریان است که به خلق متون و نوشتن کتب مرجع برای زبان‌های پامیری و یغنوبی می‌پردازند.

سخن‌گویان به زبان‌های یغنوبی در دره‌ی زرافشان و عمدتاً در دره‌ی باریک یغنوب پخش شده‌اند. زبان‌های پامیری (شُغنی، روشانی، برتنگی، رُشُروی، اشکاشیمی، ‌سَرِقولی، وخی) و گویش‌های متنوع‌شان در منطقه‌ی خودمختار گورنو-بدخشان و نواحی مجاور آن در افغانستان، شمال پاکستان و غرب چین تکلم می‌شوند. درجه‌ی خطر انقراض این زبان‌ها متغیر است ولی تمامی‌شان در «جهان‌نمای (اطلس) یونسکو برای زبان‌های در خطر نابودی در جهان» قرار گرفته‌اند.

امید است که این کنفرانس به تلاش‌ها برای حفظ زبان‌ در تاجیکستان و به طور عام‌تر به کوشش‌های بین‌المللی برای حراست از زبان‌های در معرض انقراض در سطح جهانی کمک خواهد نمود، ‌چرا که این زبان‌ها بخشی ارزشمند از جنبه‌هایی ناملموس میراث بشر را تشکیل می‌دهند. اطلاعات بیشتر و برنامه‌های کنفرانس FEL در http://www.ogmios.org/ در دسترس می‌باشد.