دست‌نوشته‌ها‌ی احمد نيشابوری

دانشمند و نويسنده‌ی‌ مهم شيعه‌ی اسماعيلی، احمد بن ابراهيم نيشابوری در قرن پنجم/يازدهم، در دوران حکومت امام- خليفه‌ی فاطمی، عزيز (۳۶۵/۹۷۵- ۳۸۶/۹۹۶) و حاکم بامرالله (۳۸۶/۹۹۶- ۴۱۱/۱۰۲۱) به اوج شکوفايی رسيد. اطلاعات اندکی درباره‌ی زندگی شخصی وی در دست است، اما استعداد فراوان، شخصيت و پيشينه‌ی فرهنگی او را می‌توان از آثار او دريافت. نسبت نيشابوری او (نيسابوری در عربی) نشان می‌دهد که وی از نيشابور، مرکز دعوت اسماعيليه در خراسان برخاسته است، که از ديدگاه گويش‌شناسی امری قابل بررسی است. در چنين محيط اجتماعی و فکری بود که نيشابوری به توسعه‌ی تفکر خويش با علاقه‌ای خاص به دانش فلسفی پرداخت. آثار او نشان می‌دهد که وی دانشمندی با مهارت‌های گوناگون بود که در زمينه‌های تاريخ، کلام، معاد و ادبيات می‌نوشته است. اين حقيقت که چندين اثر از او باقی مانده است نشان‌دهنده‌ی جذابيّت و اهميت تفکر وی است که همچنين به ما اجازه داده تا عقايد زمان او را بفهميم.

استتار الامام

Istitar al-imam

در ميان آثار بسيار او استتار الامام است که يکی از مهم‌ترين آثار تاريخی است که نام‌های سه تن از ائمه اسماعيلی را پس از محمد ابن اسماعيل ابن جعفر صادق دربر دارد. دانشمند روسی، ولاديمير ايوانف (و. ۱۹۷۰) می‌گويد که در اين اثر «ما با پاره‌ای از اطلاعات ذي‌قيمت درباره دوره‌‌ای روبرو هستيم که دنيايی گم‌شده در تاريخ است؛ اطلاعاتی که در هيچ جای ديگر يافت نمی‌شود.» ۱

رسالة الموجزة

Risala al-mujiza al-kafiya

رسالة الموجزة نيشابوری به سبکی ادبی به نام ادب (به معنای رفتار درست) تعلق دارد و گزارش دقيقی از خصوصيات و وظايف يک داعی را دربردارد. مقاله‌ی ايوانف درباره‌ی سازمان دعوت در زمان فاطميان بر مبنای اين رساله بوده است.۲

اثبات الامامة

Ithbat al-imama

آثار کلامی نيشابوری شامل اثبات الامامة است که مؤلف تلاش می‌کند از فلسفه به عنوان ابزاری برای بيان آرای کلامی خويش سود جويد. وی امامت را بر مبنای استدلال‌های عقلی و فلسفی به علاوه استفاده از قرآن و حديث اثبات می‌نمايد. اين اثر نماينده‌ی نوع خاصی از آثار در موضوع امامت است.

يک ويرايش عربی و ترجمه‌ای فارسی از اثبات الامامة توسط دکتر آرزينا ر. لالانی، محقق مهمان مؤسّسه‌ی مطالعات اسماعيلی در دست تهيه است.

 


۱. و. ايوانف، سنت اسماعيلی در رابطه با ظهور فاطميان (کلکته: انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۱۹۴۲)، ۱۵۷- ۱۸۳. متن عربی استتار همراه با صراط جعفر حاجب در بولتن دانشکده هنر، دانشگاه مصر ۴ (۱۹۳۶): ۸۹- ۱۳۳ موجود است.

۲. نگاه کنيد به «سازمان دعوت فاطمی»، مجله‌ی شعبه‌ی بمبئی انجمن سلطنتی آسيايی (۱۹۳۹): ۱-۳۵. کتاب الموجزة به صورت نقل قول در کتاب تحفة العقول ح. حميدی و کتاب الازهر حسن بن نوح البروچی، جلد ۲ محفوظ مانده است. نگاه کنيد به کتاب ورنا کلم، Die Mission des fatimidischen Agenten al-Mu‘ayyad fi d-dininfo-icon in Siraz ۲(Frankfurt am Main: Europäische Hochschulschriften, ۱۹۸۹) که نسخه‌ای از اين متن در آنجا موجود است.