Publication

  • نسخ خطی عربی اسماعيلی و غيره: فهرستی توصيفی از نسخ خطی مؤسسه‌ی مطالعات اسماعيلی

    لندن:‌  آی.‌بی. ‌توريس با همکاری مؤسسه‌ی مطالعات اسماعيلی، ۲۰۰۰، ۱۸ + ۱۷۰ ص.

    ISBN HardBack:
    ۱۸۶۰۶۴۴۳۳۳
  • اين کتاب فهرستی توصيفی است از بخشی از مجموعه‌ی نسخ خطی عربی حفاظت شده در کتابخانه‌ی مؤسسه‌ی مطالعات اسماعيلی در لندن. در مجموع، کتابخانه در حال حاضر بيش از ۱۵۰۰ نسخه‌ی خطی به عربی،‌ فارسی، گجراتی و خوجکی دارد. مجموعه‌ی عربی اين نسخ عمدتاً عبارت‌ است از نسخ خطی اسماعيلی که يا از طريق خريد کتاب تهيه شده‌اند و يا توسط افراد و مؤسسات خصوصی در طی بيش از ۲۵ سال يعنی از زمان پایه‌گذاری مؤسسه در سال ۱۹۷۷هديه شده‌اند.

    اين کتاب در درجه‌ی اول به عنوان جلد سوم مکمل اثرآدام گراسک فهرست نسخ‌ خطی عربی در کتابخانه‌ی مؤسسه‌ی مطالعات اسماعيلی که در لندن در دو جلد در سال‌های ۵-۱۹۸۴ چاپ شده است در نظر بوده است. اين کتاب متون عربی متعلق به سنت ادبی اسماعيلی را فهرست می‌کند در کنار بخش اندکی از آثار غير اسماعيلی.

    محتويات کتاب شامل مقدمه،‌ تقديرات، اختصارات، ۱۸۸ مدخل و فهرست‌ها می‌باشد. مدخل‌های اين کتاب به دو بخش تقسيم‌بندی شده‌اند. بخش اول به نسخ خطی اسماعيلی می‌پردازد (مدخل‌های ۱ تا ۱۷۸) و بر حسب سه سر فصل تنظيم شده است که عبارت‌اند از آثار مؤلفين واحد، آثار ناشناس و مجموعات. بخش دوم آثار نويسندگان غير اسماعيلی را فهرست می‌کند (مدخل‌های ۱۸۸-۱۷۹).

    بر خلاف فهرست‌های گراسک، اينجا مدخل‌ها توسط نويسنده به صورت الفبايی تنظيم شده‌اند. هر مدخل فهرست به شرح زير تقسيم‌بندی شده است: ۱. نام کامل نويسنده که به دنبال آن در اغلب موارد يادداشت بيوگرافيک مختصری آمده است. ۲. شماره‌ی توالی اين فهرست و در پی آن شماره‌ی فراخوانی نسخه در داخل کروشه آمده است. ۳. عنوان کامل اثر که گاهی اوقات نام‌های ديگر آن نيز به همراه آمده است. ۴. يک پاراگراف حاوی جزييات محتويات و اطلاعات مربوط به اثر. ۵. نام کاتب نسخه که گاهی اوقات به دنبال آن جزييات مربوط به شرايط نسخه‌برداری يک نسخه‌ی خاص در آن آمده است. ۶. تاريخ‌ها،‌ در مواردی که مشخص باشند، بر حسب تقويم‌های اسلامی و مسيحی. ۷. توصيف ظاهری نسخه‌ی خطی. ۸. اشارات به ساير نسخ يا مجلداتی از همان اثر که در فهرست گراسک يا مجموعه‌های ديگر آمده‌اند که به دنبال آن جزييات تصحيحات،‌ ترجمه‌ها و تحقيقات اصلی، در موارد مناسب آمده‌اند.

    آثار ذکر شده در اين فهرست به سنت کلامی،‌ فلسفی و تاريخی ادبيات دوره‌ی فاطمی (قرون ۱۰ تا ۱۲) تعلق که از طريق سنت ادبی طيبيان يمن به هند منتقل شده‌اند. اما،‌ قوت اين مجموعه به همان اندازه متکی است بر تعداد نسبتاً قليل نسخ خطی از آثار ناياب يا تا به حال ناشناخته‌ی متعلق به شاخه‌ي نزاريان سوری اسماعيليه. به طور کلی، موضوعاتی که توسط ادبيات ارايه شده در اينجا بررسی شده‌اند شامل فقه، تاريخ، کلام، کيهان‌شناسی،‌ معاد شناسی، فلسفه، شعر،‌ رديه‌ها يا مناجات‌های دينی است.

    اين نسخ‌ خطی عمدتاً در غرب هند نسخه‌برداری شده‌اند و نسخه‌های «اخير» هستند که چنان که عموماً رسم است تاريخ آن‌ها به دوره‌ی ميان نيمه‌ی نخست قرن ۱۹ و نيمه‌دوم قرن ۲۰ باز می‌گردد. قديمی‌ترين نسخه‌ی خطی که در اين فهرست آمده است نسخه‌ای مذهّب از رسايل است (شماره فهرست ۴۴/۱۰۴۰) که توسط دايره‌المعارف نويسان اسماعيلی مشهور به اخوان‌الصفاء نگارش شده است و تاريخ آن ۹۳۵/۱۵۴۶ است. اخيرترين نسخه‌ی خطی نسخه‌ای از بخش نخست الرساله الجامعه (شماره‌ی فهرست ۴۷/۱۰۰۴) است از اخوان که تاريخ آن ۱۳۷۸/۱۹۵۸ است. در ميان نسخ خطی که دارای اهميت متنی يا نسخه‌شناسی هستند و در اين فهرست آمده‌اند،‌ شايد قديمی‌ترين نسخه‌ي شناخته شده از لب‌اللباب و نور الالباب (شماره‌ی فهرست ۹۵/۹۲۶) وجود دارد که تاريخ آن ۱۲۵۶/۱۸۴۰ است و لذا در طی حيات نويسنده‌اش عبد علی شاه‌جهان‌پوری (وفات ۱۸۵۴) نسخه‌برداری شده است. همچنين نسخه‌ای از کتاب تأويل الزکات (شماره فهرست ۵۴/۱۰۲۸) نوشته‌ی داعی مشهور اوايل دوره‌ی فاطمی جعفر بن منصور يمن هست که در سال ۱۲۹۱/۱۸۷۴ توسط دانشمند و مؤلف مشهور چاند خان رامپوری (وفات بعد از ۱۳۰۴/۱۸۸۶) دست‌نويس شده است. در اين فهرست همچنين يک نسخه‌ی ناياب و بدون تاريخ از اجوبات (شماره‌‌ی فهرست ۷۱/۸۶۳) نوشته‌ی فقيه مشهور فاطمی قاضی نعمان (وفات ۳۶۳/۹۷۴) وجود دارد و همچنين يک نسخه‌ي ناياب بدون تاريخ از رساله الفاعل و المفعول فی الحقيقه (شماره فهرست ۹۶/۹۳۹) نوشته‌ی شيخ ابراهيم بن شيخ عبدالقادر (قرن ۱۳/۱۹).

    در ميان نسخ خطی غير اسماعيلی که جالب توجه هستند نسخه‌ای اخير وجود دارد که تقريباً به ضرس قاطع توسط ولاديمير ايوانف (۱۹۷۰-۱۸۸۶)،‌ پرچمدار مطالعات نوين اسماعيلی، از بخشی از يک اثر فرقه‌شناسی،‌ کتاب التواريخ و الملل نوشته‌ی محمد بن الغزالی (شماره‌ی فهرست ۱۸۱/۸۴۳) نسخه‌برداری شده است. همچنين نسخه‌ای از شرح اشارات به تاريخ ۷۲۸/۱۳۲۷ نوشته‌ی دانشمند و محقق مشهور قرن ۱۳ نصيرالدين طوسی درخور توجه است.

    نسخ خطی ذکر شده در اين فهرست همگی روی کاغذ، که غالباً توليد غرب هستند نکاشته شده‌ و عمدتاً به سبک اروپايی صحافی شده‌اند. برخی از شيرازه‌ها با پارچه‌های رنگارنگ و پوشش‌های دست‌ساز برای حفاظت بيشتر پوشيده شده‌اند. غنای سراسر اين مجموعه به ۲۱ تصوير رنگی و سياه و سفيد است و فهرست اعلام نويسندگان و عناوين کتب نيز در آن آمده است. اين کتاب با صحافی گالينگور موجود است.

  • Preface

    Acknowledgements

    Abbreviations

    Part One: Ismaili Manuscripts

    1. Works by Individual Authors
    2. Anonymous Works
    3. Majmu‘at (Collected Works)

    Part Two: Non–Ismaili Manuscripts

       4. Works by Non–Ismaili Authors

    Notes

    Index of Names

    Index of Titles

    !––>

  • N/A