جامعه‌ى اسماعيلي: دوره‌ى معاصر

آقاخان همانند پدربزرگش همواره دغدغه‌ی رفاه همه‌ى مسلمانان را داشته و به ويژه نگرانِ تأثير چالش‌های دنيای به سرعت متغير بر آن‌ها بوده است. او در سال ۱۹۷۶ که رياست جلسه‌ی کنفرانس سيرت حضرت محمّد (ص) در کراچی را به عهده داشت، متذکر شد که خردمندی آخرين پيامبر خدا در جست‌وجوی راه‌حل‌هايی تازه برای مشکلاتی که به شيوه‌های سنتی حل نمی‌شدند، الهام‌بخش مسلمانان برای ايجاد يک جامعه‌ی حقيقتاً مدرن و پوياست بدون اين‌که خدشه‌ای به اصول بنيادين اسلام وارد شود.
 
از زمانی که آقاخان حاضر در سال ۱۹۵۷ به جايگاه امامت تکيه زده، تغييرات اقتصادی و سياسی بسيار گسترده‌ای در کشورهايی که اسماعيليان در آنها زندگی می‌کنند، اتفاق افتاده است. او نظام پيچيده‌ی مديريت جوامع اسماعيلی مختلف را که پدربزرگش در طی دوره‌ى مستعمراتی پايه‌گذاری کرده بود، برای وضعيت دولت-ملت‌ها تطابق داد. پيش از آن، سِر سلطان محمد شاه آقاخان، که دو بار رييس جامعه‌ى ملل شده بود، در طی فرآيند نظام‌سازی مديريتی، تقريری امروزی از نقش عمومی بين‌المللی امامت عرضه کرده بود. امروز، امامت تحت رهبری آقاخان کنونی نيز، سنت بی‌طرفی محض سياسی خود را حفظ کرده است.
 
سر سلطان محمد شاه آقاخان در سال ۱۹۵۷، در وصيت‌نامه خود برای برگزيدن امام پس از خود اين‌گونه اظهار می‌دارد که :
«با توجه به اوضاع جهان که تحولاتی بنيادين يافته است... و به خاطر تغييرات عظيمی که رخ داده است... به اين باور رسيده‌ام که بهترين منفعت جامعه‌ی مسلمانان شيعه‌ی اسماعيلی در اين است که جانشين من مردی جوان باشد که در عصر جديد رشد کرده و نگاهی تازه به زندگی در منصب امامتِ خود خواهد آورد.»
 
در نتيجه، با تصدی رهبری مسلمانان اسماعيلی، نخستين دغدغه‌ی آقاخان اين بود که جامعه‌اش را در هر جايی که بودند، برای تحولاتِ پيش رو آماده کند. اين وضعيت که به سرعت تغيير می‌کرد، نيازمند برنامه‌هايی جسورانه‌تر و طرح‌های تازه‌ای بود که آرمان‌های رو به توسعه‌ی ملی را منعکس کند.
 
در آفريقا، آسيای و خاورميانه، يکی از اهداف عمده‌ی برنامه‌ی رفاه اجتماعی و اقتصادی جامعه، تا اواسط دهه‌ی ۵۰ ميلادی، ايجاد پايگاه گسترده‌ای از بازرگانان، کشاورزان و افراد حرفه‌ای بود. امکانات آموزشی جامعه بيشتر بر تحصيلات متوسطه تأکيد داشت. با فرارسيدن عصر استقلال، آرمان‌های اقتصادی هر ملتی، ابعاد تازه‌ای يافت و بر صنعتی شدن و مدرنيزاسيون کشاورزی تأکيد داشت. اولويت‌های آموزشی جامعه بايد در بستر اهداف ملی جديد از نو ارزيابی می‌شد.
 
اسماعيليان در همه‌ی بخش‌های جهان در حال توسعه، تحت تأثير تغييرات شگرف کشورهای‌شان قرار گرفتند. در شبه قاره‌ى هند و آسيای جنوب شرقی، تغييرات سياسی عمده‌ای به دنبال جريان استقلال رخ داد که باعث پديد آمدن دولت-ملت‌ها شد که اغلب منجر به جا به جايی جمعيتی شد.
 
در برخی از کشورهای آفريقايی، جماعت اسماعيلی بطور مشابه تحت تأثير اين تغييرات قرار گرفتند. در سال ۱۹۷۲، تحت حکومت و رئيس جمهوری عيدی امين، اسماعيليان و ديگر آسيايی تبارها با وجود اينکه شهروند آن کشور بودند و چندين نسل در آنجا زيسته بودند، اخراج شدند. آقاخان ناچار بود تا جهت استقرار آنها در جايی ديگر دست به اقدامات فوری بزند و در نتيجه‌ى تلاش‌های شخصی‌اش، بسياری از آنها، نه تنها در آسيا، بلکه در اروپا و آمريکای شمالی، برای خود موطنی يافتند.
 
بسياری از معضلات اوليه استقرار ايشان با سرعت قابل توجهی حل و فصل گرديد. اين امر به دليل انطباق‌پذيری خود اسماعيليان و علی الخصوص پيش‌زمينه‌ى آموزشی آنها و توانايی‌های زبانی‌شان در کنار تلاش‌های کشورهای ميزبان و حمايت مادی و معنوی برنامه‌های جماعتی اتفاق افتاد. اين برنامه‌ها تاکنون ادامه داشته‌اند و در حقيقت جهت‌گيری جديدی يافته‌اند تا جامعه‌ی اسماعيلی بتواند به طور مستمر به ايفای نقشی قابل توجه‌تری در توسعه و پيشرفت کشورهای ميزبان خود دست يازد.
 
سر سلطان محمّد شاه آقاخان موسسات توسعه‌ى اجتماعی را در شبه قاره‌ى هند و پاکستان، «برای آسايش بشريت» تأسيس کرد. اين مؤسسات مشتمل بر صندوق سرمايه گذاری دايموند جوبيلی و شرکت سرمايه‌گذاری‌های پلاتينيوم جوبيلی با مسؤوليت محدود می‌گرديد که در نتيجه‌ى فعاليت اين موسسات، انواع مختلفی از شرکت‌های تعاونی رشد و توسعه يافتند. در مناطق دور افتاده‌ى نواحی شمالی پاکستان، مدارس دايموند جوبيلی برای دختران تأسيس شد. به علاوه در زمان جشن زرين امامت آقاخان، برنامه‌های بورس تحصيلی برای کمک به دانشجويان نيازمند به صورت فزاينده‌ای گسترش يافت. در آفريقای شرقی مؤسسات رفاه‌ اجتماعی بزرگی همانند بيمارستان آقاخان در نايروبی ايجاد شد. همچنين مؤسساتی برای توسعه‌ى اقتصادی در آفريقای شرقی استقرار يافتند. شرکت‌هايی همچون صندوق سرمايه‌گذاری دايموند جوبيلی (در حال حاضر تحت نام بانک دايموند تراست کنيا) و شرکت بيمه‌ى جوبيلی که در حال حاضر سهام آنها در بورس اوراق بهادار نايروبی خريد و فروش می‌شوند، جزو مؤسسات اقتصادی ملی مهم محسوب می‌شوند.
 
در اوايل دهه‌ى ۱۹۸۰ ميلادی، پروژه‌های توسعه‌ى اقتصادی و اجتماعی جديد بسياری کليد خورد. اين پروژه‌ها عبارتند از تاسيس دانشگاه ۳۰۰ ميليون دلاری بين المللی آقاخان با هيأت علمی علوم بهداشتی آن و بيمارستان آموزشی مستقر در کراچی، به علاوه‌ى ايجاد يک مدرسه‌ى دخترانه و يک مرکز پزشکی در منطقه هونزا که يکی از دور افتاده ترين مناطق شمالی پاکستان و هم مرز با چين و افغانستان است و پايه‌گذاری برنامه‌‌ى حمايت روستايی آقاخان در گجرات هند و توسعه‌ى بيمارستان‌های موجود شهری و مراکز مراقبت‌های بهداشتی اوليه در تانزانيا و کنيا در آفريقای شرقی.
 
اين تلاش‌ها منجر به شکل‌گيری شبکه‌ای بين‌المللی از مؤسساتی گرديد که در گستره‌ای از حوزه‌ها همچون آموزش، بهداشت، توسعه‌ى مناطق روستايی تا معماری و تقويت شرکت‌های بخش خصوصی فعاليت می‌کردند. همه سازمان‌های شکل دهنده به اين شبکه که تحت عنوان شبکه‌ى توسعه‌ى آقاخان شناخته می‌شوند، در طول سی سال گذشته پايه‌گذاری شده‌اند و مشتمل بر بنياد آقاخان، دانشگاه آقاخان، صندوق توسعه‌ى اقتصادی آقاخان و مؤسسه‌ی فرهنگی آقاخان، متشکل از برنامه‌ى معماری اسلامی آقاخان در دانشگاه هاروارد و مؤسسه تکنولوژی ماساچوست، جايزه‌ی معماری آقاخان و برنامه‌ى حمايت از شهرهای تاريخی است. اين شبکه همچنين دربرگيرنده‌ى خدمات بهداشتی آقاخان و خدمات آموزشی آقاخان است که از ابتدای قرن بيستم فراهم کننده خدمات مراقبت‌های بهداشتی، خدمات تحصيلی و ديگر خدمات آموزشی در جنوب آسيا و شرق آفريقا بوده‌اند. اطلاعات مربوط به اين مؤسسات که ورود به آنها برای همه‌ى افراد فارغ از مليت و دينشان امکان پذير است، به تفصيل در بروشورهای شبکه‌‌ى توسعه‌ى آقاخان آمده است.
 
با توجه به اهميتی که اسلام برای برقراری تعادل بين غنای معنوی افراد و کيفيت زندگی آنها قايل است، رهنمود‌های امام هر دو جنبه‌ى زندگی پيروانش را در برمی‌گيرد. آقاخان هميشه اسماعيليان سکنی‌گزيده در جهان صنعتی را تشويق می‌نمايد تا از طريق برنامه‌های متنوع توسعه‌ای در پيشرفت جوامع کشورهای در حال توسعه مشارکت داشته باشند. در ساليان اخير، اسماعيليانی که اغلب به عنوان پناهنده از آسيا و آفريقا به ايالات متحده و کانادا رفته‌اند، به آسانی در ترکيب و ساختار اجتماعی، آموزشی و اقتصادی مراکز شهری و روستايی کشورهای خود جای گرفته‌اند. استقرار جماعت اسماعيلی و تأسيس مؤسسات جماعتی در کشورهای توسعه‌ى يافته، همانند کشورهای در حال توسعه‌ با روحيه‌ی اعتماد به نفس، تأکيد بر آموزش و روحيه فراگير بشردوستی همراه بوده است.
 
تعهد به کرامت انسانی و آسايش بشريت، جزو اصول الهام‌بخش مؤسسات بشر دوستانه‌ى امامت اسماعيلی است. در اختيار نهادن مهارت‌های تخصصی، تسهيم داشته‌های مادی و عقلانی با افرادی که در ميان آنها زندگی می‌کنيم، برای حل مشکلات، تسکين درد يا بی‌دانشی، سنتی با پيشينه‌ا‌‌ی ديرين است که وجدان اجتماعی جماعت اسماعيلی را شکل داده است.